سیره علوی : نماز : در سیره عبادی علی(ع) نماز اهمیت ویژهای دارد؛ تا آنجا که وی پیشتازی خود در اقامه نماز در کنار پیامبر را از امتیازات خویش دانسته است.[۳۷۶] نمازهای حضرت علی بسیار طولانی بود[۳۷۷] و به نماز شب اهتمام داشت.[۳۷۸]امام صادق(ع) در روایتی می فرماید که امام علی(ع) در آخر عمرش در هر شبانه روز هزار رکعت نماز می گزارد. [۳۷۹] .
سیره علوی : عدالت : امام علی(ع) در نخستین روزهای خلافتش، در برابر سنت خلفا -که بیت المال را بر اساس سوابق افراد در جنگهای صدر اسلام و یا سبقت در ایمان و مانند آن تقسیم میکردند- ایستاد و این عدم مساوات در تقسیم بیتالمال را خلاف دستور قرآن برشمرد.[۳۸۷] وی عمار یاسر و ابوالهیثم بن تیهان را مسئول بیتالمال کرد و به آنها کتباً دستور داد که عرب و عجم و هر مسلمان از هر تیره و تبار که باشد، در سهم بیتالمال یکساناند.[۳۸۸] همچنین وقتی خلافت را به دست گرفت، تمام زمینهایی را که عثمان به افراد مختلف واگذار نموده بود، مال خدا خواند و دستور بازگرداندن آنها به بیتالمال را صادر نمود.[۳۸۹] .
سیره علوی : اقامه حق و دفع باطل : نگاه امام علی(ع) به حکومت به عنوان ابزاری برای اقامه حق و دفع باطل بود وا گر این هدف مهم و مقدس در پرتو حکومت برایش میسر نمی شد هیچ دلبستگی به حکومت نداشت وچنین حکومتی کمترین ارزش را نیز برایش نداشت ابن عباس نقل می کند که در منزل «ذى قار» بر اميرمؤمنان وارد شدم در حالى كه مشغول وصله نمودن كفش خود بود!به من فرمود: «قيمت اين كفش چقدر است؟» گفتم: «بهايى ندارد!» فرمود: «به خدا سوگند همين كفش بى ارزش برايم از حكومت بر شما محبوبتر است، مگر اينكه با اين حكومت حقّى را بپا دارم و يا باطلى را دفع نمايم [۳۹۰] .
سیره علوی : رفتار با دوستان و خویشاوندان در بیت المال : علی(ع) در بیت المال سختگیری میکرد، چنانچه وقتی دخترش گردنبند مرواریدی را از علی بن ابی رافع، کلیددار بیتالمال، به صورت امانت گرفت، هم دخترش و هم علی بن ابی رافع را بهشدت بازخواست کرد.[۳۹۱] در جریان دیگری نیز به یکی از یارانش که درخواست مالی خاص از وی کرده بود، تذکر داده و او را از درخواستی بیش از حق خود منع نمود.[۳۹۲] .
سیره علوی : سخت گیری در اجرای دین و قانون : امام علی(ع) در کار دین، اجرای دقیق قانون و شیوه صحیح حکومت داری، بسیار جدی و بیاغماض بود و همین عامل او را برای برخی تحمل ناپذیر کرده بود. وی در این راه حتی به نزدیکترین یاران خویش نیز سخت گیری میکرد؛ مثلاً در جریانی به قنبر دستور داد که مردی را حد بزند. قنبر تحت تأثیر احساسات، سه تازیانه اضافه زد. علی(ع) آن مرد را وادار کرد به جبران آن سه تازیانه، قنبر را تازیانه بزند.[۳۹۳] همچنین در نهج البلاغه آمده است که یکی از توانگران بصره، عثمان بن حنیف، فرماندار بصره را مهمان کرد و غذاهای رنگارنگ در سفره گذاشت و نیازمندان به آن ضیافت راه نداشتند. وقتی گزارش این ضیافت به گوش علی(ع) رسید، فوراً نامه ای به عثمان بن حنیف نوشت و او را بهخاطر رفتن به چنین محفلی سرزنش کرده و او را به پیروی از راه و روش زاهدانه خویش دعوت نمود. نامه امیرالمؤمنین به عثمان بن حنیف[۳۹۴] .
سیره علوی : حقوق متقابل مردم و حاکم : از نظر امام علی(ع) حق زمامدار بر مردم و حق مردم بر زمامدار بزرگ ترین حقی است که خداوند قرار داده و کاملاً دوسویه است[۳۹۵] و رعایت حقوق متقابل زمامدار و مردم ثمرات فراوانی دارد؛ از جمله عزت یافتن حق، استوار شدن پایههای دین، آشکار شدن نشانههای عدالت و اجرا شدن سنتهای پیامبر اسلام(ص)[۳۹۵] امام علی(ع) برای شخصیت و حقوق مردم ارزش بسیاری قائل بود و این امر در نامههایی که به مأموران دولتی فرستاده، کاملاً آشکار است. در دستورالعملی که برای مأمورین جمعآوری خراج نوشته است، آنان را به رفتار عادلانه و منصفانه و صبر و حوصله در برخورد با مردم سفارش کرده است.[۳۹۶] همچنین هنگامی که امام علی ع مالک اشتر را به استانداری مصر منصوب کرد، او را به مهربانی و خوشرفتاری با همه مردم، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، و برخورد انسانی با آنان دعوت نمود.[۳۹۷] . امام علی(ع) در یکی از سخنانش محورهای اصلی حقوق متقابل مردم و حاکم را اینگونه بیان کرده است:اى مردم! مرا بر شما، و شما را بر من حقّى است، امّا حقّ شما آن است كه از خير خواهى شما دريغ نورزم و بیت المال شما را در راه شما صرف كنم، و شما را تعليم دهم تا از جهل و نادانى نجات يابيد و تربيتتان كنم، تا فرا گيريد.و امّا حقّ من بر شما اين است كه در بيعت خويش با من وفادار باشيد و در آشكار و نهان خيرخواهى را از دست ندهيد. هر وقت شما را بخوانم اجابت نماييد و هر گاه فرمان دادم اطاعت كنيد. [۳۹۸] .
سیره علوی : برخورد با متملقان و چاپلوسان : به گفته آیتالله مکارم شیرازی در شرح نهجالبلاغه از آنجا که هدف امام علی(ع) از حکومت اقامه حق، دفع باطل و گسترش عدالت بود، اجازه نداد که متملقان بتوانند با ادبیات تملقآلودشان مسیر حکومت علوی را به انحراف بکشانند. از او خطاب به مردم نقل شده است: من از این ناراحتم که حتّى به ذهن شما خطور کند که مدح و ستایش را دوست دارم؛ از شنیدن آن لذّت مىبرم. من- بحمدالله- چنین نیستم و اگر (فرضاً) دوست هم مىداشتم، به خاطر خضوع در برابر ذات پر عظمت و کبریایى خدا- که از همه کس به ثنا و ستايش سزاوارتر است- آن را ترک گفتم.[۳۹۹] .
سیره علوی : تشویق به کار : در شرح نهج البلاغه آمده است که امیر المومنین(ع) با دستانش کار میکرد، زمین را آماده میکرد، درخت خرما میکاشت، آبیاری میکرد و همه اینها را خود انجام میداد.[۴۰۰] از دیدگاه امام علی(ع) ارزشِ حرکت برای جهاد در راه خدا، بیشتر از ارزشِ تلاش در راه کسب روزی برای خانواده نیست.[۴۰۱]در روایتی از امام صادق(ع) است که امام علی(ع) هزار برده را با تلاش و کار و دسترنج خویش آزاد کرد. [۴۰۲]
سخنان امام علی علیه السلام : در زمان حیات امام علی(ع)، مردم سخنان، خطبهها و برخی از اشعار وی را به خاطر سپردند و سینه به سینه نقل کردند و بعدها برخی از عالمان مسلمان، چه شیعه و چه سنی، به گردآوری آنها اقدام نموده و مجموعههایی از این گفتارها را به صورت کتاب درآوردند.[۴۰۳] . نهج البلاغه : مشهورترین اثر گردآوری شده از سخنان و نوشتههای امام علی(ع)، کتاب نهج البلاغه است که سید رضی از علمای قرن چهارم هجری آنها را جمعآوری کرده است. نهج البلاغه، پس از قرآن، مقدسترین متن دینی شیعه و برجستهترین متن ادبی عرب است.[۴۰۴] این کتاب در سه بخش خطبهها و نامهها و گزیدهای از سخنان کوتاه امام علی(ع) است که در موقعیتهای گوناگون بیان فرموده یا برای افراد مختلف نوشته شده است: خطبهها، شامل ۲۳۹ خطبه است. نامهها، شامل ۷۹ نامه است و تقریباً تمام آنها در زمان خلافت نوشته شده اند. کلمات قصار یا قصار الحکم، شامل ۴۸۰ کلام است. برخی از شرحهای نهج البلاغه، عبارتند از : شرح ابن میثم بحرانی، شرح ابن ابی الحدید معتزلی، شرح محمد عبده، شرح محمدتقی جعفری، شرح فخر رازی، منهاج البراعه خویی و شرح نهج البلاغه از محمدباقر نواب لاهیجانی.[۴۰۵] . با توجه به اینکه «نهج البلاغه»، برگزیده سخنان امام(ع) است و نه همه آنها، ازاینرو، برخی از محققان در پی گردآوری همه سخنان وی برآمده اند که این کتابها اصطلاحاً مستدرکات نهج البلاغه نامیده میشوند. پیش از سید رضی، افراد متعددی خطبهها و سخنان امام را جمعآوری کرده بودند.[۴۰۶] به گفته برخی محققان، نخستین فردی که خطبههای امام علی(ع) را در کتابی نوشت، زید بن وهب، از یاران امام علی(ع) بود که «کتاب الخطب» را تألیف کرد و کتابش تا قرن پنجم وجود داشت.[۴۰۷]. خُطَب امیرالمؤمنین تألیف مَسعدَة بن صَدَقه، خُطَب علی(ع) نوشته ابراهیم بن حَکَم فَزاری، خُطَب امیرالمؤمنین تألیف عبدالعظیم حَسَنی و خُطَب عَلیّ و کُتُبِه اِلی عُمّالِه به قلم علی بن محمد مَدائِنی، از دیگر کتابهای نخستین در جمعآوری خطبههای امام علی(ع) به شمار آمدهاند.[۴۰۸] . غرر الحکم و درر الکلم : غرر الحکم و درر الکلم به همت عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی، از علمای قرن پنجم هجری جمع آوری شده است. در غرر الحکم بیش از ده هزار سخن از امام(ع) به صورت الفبایی در موضوعات اعتقادی، عبادی، اخلاقی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، گرد آمده است.[۴۰۹] . دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم - دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم، توسط قاضی قضاعی جمعآوری شده است. او از علمای شافعی قرن ۵ قمری است و در میان اهل حدیث دارای اعتبار است. برخی او را شیعه قلمداد کرده اند.[۴۱۰] کتاب دستور معالم الحکم در ۹ باب نوشته شده است؛ حکمتهای سودمند امام علی(ع)، سرزنش دنیا و بیمیلی به آن، موعظهها، وصیتها و نواهی، پاسخ به پرسشها، کلام غریب، سخنان نادر، دعاها و مناجات، و شعری که از امام علی ع نقل شده است.[۴۱۱] . برخی دیگر از تألیفاتی که کلام امام علی(ع) در آنها گرد آمده است، عبارتند از: نثر اللآلی، نوشته ابوعلی فضل بن حسن طبرسی . مطلوب کل طالب من کلام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، انتخاب جاحظ، شرح رشید وطواط . قلائد الحکم و فرائد الکلم، گردآوری شده توسط قاضی ابویوسف یعقوب بن سلیمان اسفراینی . امثال الامام علی بن ابیطالب، سخنان و نامههای امام علی(ع) در کتاب صفین، نوشته نصر بن مزاحم منقری . دیوان امام علی ع : اشعار منسوب به امام علی(ع) در یک دیوان گردآوری شده که بارها توسط ناشران مختلف منتشر شده است.[۴۱۲] . مکتوبات : در منابع شیعه و برخی از منابع اهل سنت، به نوشته هایی از امام علی(ع) اشاره شده است: جَفْر و جامعه : جَفْر و جامعه، عنوان دو کتاب حدیثی به املای پیامبر اکرم(ص) و نگارش حضرت علی(ع) است.[۴۱۳] این دو کتاب از ودایع امامت و از منابع علم امام به شمار آمده است.[۴۱۴] محتوای کتاب جفر، ذکر حوادث آینده تا روز قیامت است.[۴۱۵] بنا بر روایتی از امام کاظم(ع)، جز نبی و وصی نبی، کسی نمیتواند در آن بنگرد و نگریستن در آن از امتیازات اوصیای پیامبر(ص) است.[۴۱۶] کتاب جامعه نیز دربردارنده اخبار گذشته و آینده تا روز قیامت و تأویل همه آیات و همچنین نام اوصیا از خاندان پیامبر(ص) است و آنچه بر آنها میگذرد. کتاب جامعه را افرادی دیدهاند.[۴۱۷] . مصحف امام علی ع : مصحف علی یا مصحف امام علی(ع)، نخستین نسخه جمعآوریشده قرآن است که پس از درگذشت پیامبر ص ، توسط امام علی ع آماده شد.[۴۱۸] این مصحف امروزه در دسترس نیست و بنابر روایات، به دستخط امام علی ع و بر اساس ترتیب نزول سورهها گردآوری شده بود. بر اساس برخی روایات، شأن نزول آیات و همچنین آیات ناسخ و منسوخ، در حاشیه این مصحف آمده بود.[۴۱۹] به باور شیعیان، مصحف امام علی ع در دست ائمه معصومین بوده و هم اکنون نزد امام دوازدهم است.[۴۲۰] . مُصْحَف فاطمه س ، کتابی است که فرشته الهی، مطالب آن را برای حضرت فاطمه س بیان کرده و امام علی ع آنها را نوشته است.[۴۲۱] مطالب این کتاب، شامل جایگاه پیامبر ص در بهشت و اخبار و رویدادهای آینده است.[۴۲۲] این کتاب نزد امامان شیعه بوده و بین آنان دست به دست میشده است و دیگران بدین کتاب دسترسی نداشته و ندارند. این کتاب اکنون در دست امام زمان عج است.[۴۲۳] .
فهرست اصحاب امام علی : سلمان فارسی از برترین یاران پیامبر ص و امام علی(ع) است. احادیث فراوانی از معصومین ع درباره وی رسیده است؛[۴۲۴] از جمله اینکه رسول خدا(ص) فرمود: «سلمان از ما اهل بیت است .[۴۲۵] . جندب بن جناده، مشهور به ابوذر غفاری، چهارمین شخصی است که به پیامبرص ایمان آورد.[۴۲۶] وی در دفاع از حق امام علی(ع)، در آغاز از بیعت با ابوبکر سر باز زد.[۴۲۷] . مقداد بن عمرو، از جمله هفت نفری است که در ابتدای بعثت رسول خدا ص به او ایمان آورد و مسلمان شد. پس از رحلت رسول خدا(ص) مقداد از جمله کسانی بود که با ابوبکر بیعت نکرد و در طول ۲۵ سال سکوت امام علی(ع)، همواره همراه وی بوده است.[۴۲۸] . عمار یاسر از اولین کسانی است که به پیامبر(ص) ایمان آورد و همراه اولین گروه از مسلمانان به حبشه هجرت کرد و پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدینه، به او پیوست. عمار پس از رحلت پیامبر(ص) همچنان در راه دفاع از اهل بیت و امام علی(ع) استوار ماند و در دوران حکومت عمر بن خطاب، مدتی امارت کوفه را عهده دار بود؛ ولی چون فرد عادل و ساده زیستی بود، عده ای زمینه برکناری او را فراهم آوردند. وی سپس به مدینه برگشت و در کنار علی(ع) ماند و از او بهره برد.[۴۲۹] . مالک بن حارث عبد یغوث نخعی، مشهور به مالک اشتر نخعی، در یمن به دنیا آمد و اولین کسی بود که با امام علی ع بیعت کرد. در جنگهای جمل، صفین و نهروان از فرماندهان علی(ع) بود.[۴۳۰] . عبدالله بن عباس، معروف به ابن عباس، پسرعموی پیامبر ص و امام علی(ع) است. او احادیث بسیاری از پیامبر(ص) نقل کرده است.[۴۳۱] ابنعباس در دوران خلفا، همواره علی(ع) را شایسته مقام خلافت میدانست و در دوران حکومت امام علی(ع) در جنگهای جمل، صفین و نهروان حاضر بود و از طرف امام علی(ع) استاندار بصره بود.[۴۳۲] . ابوالهیثم بن تیهان، از نخستین افراد از انصار که اسلام آوردند[۴۳۳]؛ وی یکی از ۱۲ نفری بود که در زمان ابوبکر بر حق خلافت امام علی ع و اینکه پیامبر او را به جانشینی خود برگزید شهادت دادند.[۴۳۴] او در صفین پس از شهادت عمار به شهادت رسید[۴۳۵] و از کسانی است که امام علی(ع) به خاطر از دست دادنشان ابراز تأسف کرد و فرمود: أین عمار؟ أین ابن تیهان؟...[۴۳۶] . صعصعه بن صوحان، او در زمان پیامبر مسلمان شد اما آن حضرت را ندید.[۴۳۷] وی در جنگهای سه گانه جمل، صفین و نهروان حضور داشت. امام علی(ع) او را سخنرانی زبردست،[۴۳۸] و معاویه زبان او را آهنین توصیف کردهاند.[۴۳۹] او از سخنوری خود در دفاع از امام علی(ع) استفاده میکرد.[۴۴۰] . کمیل بن زیاد، از تابعین اصحاب رسول خدا(ص) و از یاران خاص امام علی(ع) و امام حسن ع بود.[۴۴۱] او از جمله شیعیانی است که در روزهای اول خلافت حضرت علی(ع) با او بیعت کرد و در جنگهای امام علی(ع) علیه دشمنان جنگید.[۴۴۲] . محمد بن ابی بکر، فرزند خلیفه اول در سال دهم هجری به دنیا آمد. او از اصحاب خاص امام علی(ع) بود که اعتقاد داشت خلفای پیشین، حق علی(ع) را پایمال کرده و معتقد بود کسی سزاوارتر از علی بن ابیطالب برای احراز مقام خلافت نیست.[۴۴۳] محمد در دوران خلافت امام علی(ع) در جنگهای جمل، صفین امام علی(ع) را یاری کرد. او در رمضان سال ۳۶ هجری حاکم مصر شد و در صفر سال ۳۸ هجری توسط سپاه معاویه کشته شد.[۴۴۴] . میثم تمار، مشهور به میثم تمار، از اصحاب خاص امام علی(ع) و حسنین ع است. او جزء شرطة الخمیس بود.[۴۴۵] .
نهج البلاغه ، فزت و رب الکعبه ، امام علی در اشعار فارسی ، امامت ، دعای ناد علی ، امام علی(ع) از نگاه نامسلمانان ، فضائل امام علی
اين مطلب درفهرست عناوين مطالب-رديف: ولادت حضرت علی ع
