منظور از نظارت عمومی، نظارت مردم بر عملکرد کارگزاران حکومتی است تا هرگز از مسیر عدل و دستورهای اسلام تخلف نورزند. هرکس میتواند این تخلف را به اطلاع حاکم مسلمانان و یا کارگزار منطقهای خاص برساند و مانع ادامۀ کار خلافشان شود. برای نظارت عمومی و مشخص شدن ناظران عام، در فرهنگ اسلامی واژگان و عناوینی چند به کار رفته که باید به آنها توجه کرد. این عناوین گرچه به ظاهر عنوان نظارتی ندارند، با اندکی تأمل و مروری گذرا در سابقۀ آنها در منابع دینی آشکار میشود که اساس آنها برای نظارت داوطلبانه و غیر رسمی است: امر به معروف و نهی از منکر: امربه معروف در فرهنگ دینی در سالم سازی جامعه و جلوگیری از فساد حاکمان، نوعی وظیفۀ دینی محسوب میشود که فواید فراوان در جوامع اسلامی دارد. نُصْح و خیرخواهی: خیرخواهی برای مردم و برای حاکم و کارگزاران جامعه که به گونه ای در کنترل آنان نقش دارد و وظیفه ای دینی برای یکایک مردم قلمداد میگردد. مشورت: مشورت به ظاهر نقشی در نظارت در گذشته مانند امروز نداشته ولی به دلیل احساس مسئولیت وظیفه در بیان دیدگاه درست دربارۀ موضوعات مطرح شده، جنبۀ نظارتی نیز مییابد. زمانی که توجه کنیم گروههایی باید در مسائل مهم نظر بدهند، بدیهی است که نظرشان دربارۀ موضوعات مختلف در هیئت تصمیم ساز و تصمیم گیران، باعث میشود که اجرای آن تصمیم را پیگیرند و چنانچه تخلفی از تصمیمهای گرفته شده انجام بگیرد، به حاکم یا کارگزاران حکومتی گوشزد کنند. امروزه مجالس قانونگذاری بر عملکرد دولتها نظارت دارند. به تعبیر دیگر، مشاوران در تصمیمسازی نقش داشته و برنامههای اعلام شده را نظارت میکنند و مشکلات و موانع آن را شناسایی و برطرف میکنند. نظارت پنهانی: منظور، گزارشهای اطلاعاتی است که مردم دربارۀ تخلفات کارگزاران، به حاکم و مسئولان تصمیم گیرنده میرسانند[۳۳]. آموزههای اسلامی شیوههایی را برای نظارت مردم و زمامداران بر یکدیگر توصیه کردهاند و به بعضی از آنها جنبه عبادی و واجب شرعی نیز بخشیدهاند.[۲۵] از اینرو، از نظر امامخمینی، نظارت باید برای خدا، مصالح اسلام و کشور و به قصد هدایت، حفظ مصالح ملت و جلوگیری از انحراف باشد، نه عیب جویی و انتقام گیری و بر اساس دوستیها و دشمنیهای شخصی و گرایشهای درونی.[۲۶] امر به معروف و نهی از منکر، از مبانی اندیشه سیاسی مسلمانان است و کارآمدترین ابزار نظارت متقابل دولت و مردم محسوب میشود و دارای جایگاه ویژهای در میان واجبات دینی است[۲۷] و یکی از بخشهای قابل توجه در فقه اسلامی بهشمار میرود.[۲۸] قرآن کریم امت اسلام را به جهت پایبندی به اصل امر به معروف و نهی از منکر، بهترین امت معرفی کردهاست[۲۹] و علاوه بر لزوم تلاش همه مردم در این امر، از ضرورت سازماندهی گروهی ویژه برای اجراییکردن این فریضه در جامعه و مقابله با نابسامانیهای اجتماعی به عنوان وظیفهای حاکمیتی، سخن گفته[۳۰] و ترک آن را در نابودی یک قوم، مؤثر شمرده است.[۳۱] امامخمینی نیز به تفصیل به مسائل و احکام فقهی آن پرداخته است.[۳۲]) .ببینید: امر به معروف و نهی از منکر) . پیامبر اکرم ص نظارت بر اعمال دیگران را وظیفه ای همگانی میشمرد[۳۳] و خود به موضوع نظارت و بازرسی به هنگام حکومت در مدینه اهتمام داشت.[۳۴] . امیرالمؤمنین علی ع نیز با تأکید بر ضرورت نظارت برای حفظ بیتالمال و ارزیابی رفتار کارگزاران با مردم،[۳۵] . بنابر گزارش ناظران و بازرسانِ خود عمل میکرد.[۳۶] . از دیگر شیوه های نظارت مردم بر دولت، نصیحت پیشوایان به معنای خیرخواهی پیشوایان است.[۳۷] در متون روایی، به رسمیتشناختن حق نصیحت یکدیگر،[۳۸] رهبران مسلمانان[۳۹] و انتقاد به کردار حاکمان،[۴۰] نشانه پذیرش اصل اساسی نظارت در اسلام است. در نظام اسلامی، حاکم در برابر اعمال و رفتار خود (بر محور قانون) در برابر خداوند و مردم مسئول است.[۴۱] در دیدگاه امام خمینی نیز بنابر آموزه های دینی، همه مردم وظیفه دارند بر تمام ارکان حاکمیت ازجمله رهبری، نظارت و خطاها را گوشزد کنند[۴۲] . و حکومت اسلامی در همه مراتب خود تحت نظارت و ارزیابی مردم قرار دارد[۴۳]؛ بر این اساس، اصل پاسخگویی زمامداران و مردم در برابر یکدیگر و در برابر خداوند، یکی از سنتهای الهی و از اصول مدیریت اسلامی است و بر آن تأکید شده است و نظارت، کارآمدترین ابزار در این زمینه است[۴۴] که بقای اسلام و جامعه اسلامی را تضمین میکند.[۴۵]. مبنای نظارت بر حاکمان و مردم در حکومت اسلامی، احکام و موازین اسلامی است.[۴۶] . در فرهنگ اسلامی، نظارت عمومی در چهار شکل قابل بررسی است. از یک سو حاکم و مردم از حقوق و تکالیف متقابل برخوردارند و نصیحت و دلسوزی بر حاکم اسلامی از حقوق و وظایف مردم شمرده شدهاست[۵۰] و آنان از این رهگذر میتوانند به اصلاح جامعه کمک کنند[۵۱] و از سوی دیگر، حاکمان از آنجاکه متولی برآوردن امنیت و سلامت جامعه اند، نظارت بر جامعه و مردم را بر عهده دارند.[۵۲] . نوع سوم، نظارت مردم بر یکدیگر است که در برابر هم، حقوق و تکالیف متقابل دارند و باید در مورد یکدیگر حساس باشند. پیششرط این حساسیت، مراقبت و نظارت هوشیارانه است.[۵۳] امامخمینی بارها در سخنان خود بر وظیفه همگانی امر به معروف و نهی از منکر و مسئولیت نظارت مردم بر همدیگر تأکید کرده است.[۵۴] چهارمین نوع نظارت، نظارت دولت بر دولت است که در دو سطح ساختاری و انفرادی محقق میشود. نظارت دولت بر ارکان دولت در نگاه دینی به خصوص در سیره امیرالمؤمنین ع ، سابقه جدی دارد. از فواید این نوع نظارت آن است که گلوگاه مشکلات نظام را تشخیص میدهد و پیداکردن راه حل را آسان میکند.[۵۵] . برخی از مبانی نظارت عبارت اند از: مسئولیت پاسخگویی و پذیرش حق نظارت . عصمت نداشتن و احتمال خطا در مورد زمامداران غیر معصوم . حق مردم در حکومت. امانت بودن قدرت و لزوم پیشگیری از سوء استفاده از آن. لزوم صیانت از نظام . مصونماندن حقوق افراد از تعدی قدرتها . حق شهروندان برای نظارت بر حکومت.[۵۶] . بنابراین نظارت برای محدودکردن قدرت، جلوگیری از استبداد و دیکتاتوری، تأمین عدالت و محوریت قانون است.[۵۷] . یکی از مؤلفه های نظارت بیرونی در فقه شیعه، امر به معروف و نهی از منکر است که مهم ترین نوع نظارت به شمار میآید.[۵۸] امام خمینی آن را از والاترین و شریف ترین واجبات[۵۹] و ابزاری برای رسوا و متزلزلکردن حاکمان ستمگر و بیداری مردم، برقراری واجبات دیگر و متضمن دعوت به اسلام، بازستاندن حقوق ستمدیدگان، مخالفت با ستمکاران و توزیع عادلانه ثروت میدانست[۶۰] و این دو واجب را از راهکارهای اساسی کنترل قدرت برمیشمرد و همگان را به اجرای آن فرا میخواند.[۶۱] ایشان نصیحت و انتقاد خیرخواهانه را ضروری و مایه اصلاح جامعه میدانست[۶۲] . (ببینید: انتقاد (. بر اساس این اصل، مردم موظف اند در برابر ناهنجاریهای فردی و اجتماعیِ مردم و حاکمان و کارگزاران سکوت نکنند و در صورت وجود شرایط، دیگران را به خوبیها دعوت کنند و از بدیها بازدارند.[۶۳] در اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز امر به معروف و نهی از منکر و نظارت بر امور مختلف کشور، وظیفه ای همگانی و تکلیف متقابل مردم و دولت دانسته شده است). ببینید: امر به معروف و نهی از منکر) . وجود احزاب سیاسی در جامعه نیز از راهکارهایی است که برای مهار قدرت به آن توجه شده و از مهم ترین کارویژه های احزاب، نظارت و مراقبت بر عملکرد حکومت است[۶۴] (ببینید: حزب و تشکل). مطبوعات و رسانهها نیز راهکاری مهم برای اطلاع رسانی از عملکرد حاکمان و از برترین مؤلفهها در جهت نظارت و کنترل بر قدرت با نظارت بر امور عمومی و حکومتی و بیان خواسته های مردم به شمار میروند.[۶۵] (ببینید: مطبوعات، رادیو، و تلویزیون) . از سوی دیگر، یکی از مهمترین شاخص نظارت پذیری یک جامعه از نظر امام خمینی، قانونمداری آن است. ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، همواره بر مراعات قانون تأکید میکرد و همگان را به حساسیت و سنجش با معیار قانون توصیه میکرد[۶۶] و معتقد بود هیچ کس فراتر از قانون نیست و شخص اول مملکت با شخص آخر آن در برابر قانون مساویاند[۶۷] (ببینید: قانون) . در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران : در اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به این جهت توجه ویژه و تأکید و تصریح گشته است. در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه ای است همگانی و متفاوت بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت، شرائط و حدود و کیفیت آن را قانون تعیین میکند . والمومنون بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر .[۱۸] . با توجه به اصل هفتم از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، لازم است که نظام اسلامی باید وزارتخانه، سازمان، مرکز وگروهی را با هر نام مناسب تشکیل دهد که وظیفه این گروه، همان اجرای صحیح قانون زندگی ساز امر به معروف و نهی از منکر باشد که خود پشتوانهای محکم برای قدرتمندی نظام و برای حفظ مصالح آحاد مردم و جامعه انسانی اسلامی است. خدای متعال، پس از آن که دستور میفرماید بر این که برادری و اتحاد در پرتو توحید را مستحکم سازید و همواره از تفرق و پراکندگی دوری جوئید وبا این که قبلاً متفرق و دشمنان یکدیگر بودید، امروز با نعمت اسلام قدر نعمت اخوت را بدانید[۱۹] میافزاید: ولتکن منکم آمه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر واولئک هم المفلحون. و باید از میان شما گروهی و امتی باشند که به خیر و نیکی دعوت نمایند، وامر به معروف و نهی از منکر کنند و اینان همان رستگارانند .[۲۰] . البته این هیچ مجوّز آن نیست که کسانی به بهانه این که اطمینانشان سلب شده، قانون شکنی کنند. قانونشکنی جرم است. تخلّف از قانون و خروج از مدار قانونی برای مقابله با هر چیزی که به نظر انسان منکر میآید – بدون اجازه حکومت – خودش یک جرم است.[۲۱] . قانون امر به معروف و نهی از منکر از پیشینه طولانی برخوردار است و اختصاص به شریعت اسلام ندارد، بلکه در ادیان و شرایع آسمانی دیگر نیز مورد توجه و تأکید بوده است.[۶۳] . این قانون الهی در شریعت اسلام جایگاه ویژه ای دارد، و آیات متعددی از قرآن کریم به آن اختصاص یافته است [۶۴] [۶۵] [۶۶] [۶۷] [۶۸] [۶۹] [۷۰] [۷۱] [۷۲] [۷۳] .در منابع حدیثی نیز روایات فراوانی درباره وجوب، اهمیت و فواید امر به معروف و نهی از منکر و پیامد بیتوجهی به آن دو نقل شده است. [۷۴] [۷۵] . با توجه به تأکید قرآن و سنت درباره امر به معروف و نهی از منکر، از زمانهای دور مفسران، محدثان، فقیهان، عالمان اخلاق و اکثر متکلمان اسلامی در کتابهای مستقل یا باب جداگانه درباره آن دو بحث کرده اند. امر به معروف و نهی از منکر که برخی از آن به «حسبه» تعبیر کرده اند، [۷۶] [۷۷] [۷۸] . از ضروریات دین اسلام، [۷۹] [۸۰] . برترین فریضه، ضامن اجرای سایر واجبات،[۸۱] . معیار ایمان و نفاق [۸۲] [۸۳] ، فلسفه بعثت انبیاء علیهم السلام ، [۸۴] غایت دین [۸۵] و... است. امر به معروفها و نهی از منکرها : به اعتقاد عده ای از متکلمان، همه امر به معروفها و نهی از منکرها، هر چند شرایط موجود باشد واجب نیستند، بلکه امر به واجب و نهی از حرام واجب و امر به مستحب و نهی از مکروه مستحب میباشد. [۱۰۸] [۱۰۹] [۱۱۰] . ولی اکثر متکلمان عدلیه، میگویند: چون همه منکرات قبیح است هرگونه نهی از منکری واجب است و نهی از منکر مستحب وجود ندارد، ولی امر به معروف به واجب و مستحب تقسیم میشود. [۱۱۱] [۱۱۲] [۱۱۳] [۱۱۴] . برخی، معروف را با واجب و منکر را با حرام یکی دانسته اند، لذا امر به معروف و نهی از منکر را واجب میدانند؛ به عقیده این گروه کار مستحب و مکروه اساساً معروف و منکر نیست. [۱۱۵] .
اين مطلب درفهرست عناوين مطالب-رديف: اخلاق قرآنی
